Hội tụ và lan tỏa giá trị nghệ thuật truyền thống ở Ninh Bình trong thời kỳ mới

Quỳnh Anh

Ninh Bình là vùng đất có bề dày lịch sử – văn hóa đặc sắc của cả nước. Không chỉ nổi tiếng với hệ thống di sản thiên nhiên – danh thắng Tràng An, Cố đô Hoa Lư, nơi đây còn được xem là chiếc nôi của nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống quan trọng. Trên mảnh đất này, nghệ thuật Chèo ra đời với người sáng lập là Ưu bà Phạm Thị Trân vào thế kỷ X; hát Văn – hát Chầu văn gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu được gìn giữ bền bỉ; hát Xẩm – loại hình dân ca độc đáo mang đậm yếu tố đường phố – được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ, đặc biệt là bởi cố Nghệ nhân ưu tú Hà Thị Cầu, người được xem là “báu vật sống” của nghệ thuật Xẩm Việt Nam. Cùng với đó là loại hình múa rối nước – một trong những giá trị sân khấu dân gian tiêu biểu của đồng bằng Bắc Bộ – được các nghệ nhân Ninh Bình bảo tồn và phát huy sáng tạo qua nhiều thời kỳ.

Trên nền tảng truyền thống phong phú ấy, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Ninh Bình sau sáp nhập đã và đang trở thành trung tâm hội tụ, gìn giữ và lan tỏa các giá trị nghệ thuật vốn quý của quê hương. Với 4 đoàn nghệ thuật: Chèo, Cải lương, Kịch và Múa rối nước, cùng đội ngũ 181 nghệ sĩ, diễn viên, kỹ thuật viên, Nhà hát đang tiếp nối truyền thống, đồng thời mạnh dạn đổi mới để đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng trong thời đại số.

Ảnh: Quỳnh Anh

1. Bề dày của một vùng đất nghệ thuật

Ninh Bình và các tỉnh trong “Chiếng chèo Nam” như Hà Nam, Nam Định từ lâu được biết đến là không gian văn hóa đặc biệt của nghệ thuật Chèo. Tại đây, các đội hát Chèo làng xã từng phát triển mạnh, gắn bó chặt chẽ với đời sống sinh hoạt cộng đồng. Những địa danh như Yên Phong, Yên Chính, Yên Thọ (Nam Định), hay Yên Khánh, Yên Mô, Kim Sơn, Hoa Lư (Ninh Bình)… từng là nơi vang lên tiếng trống Chèo rộn ràng mỗi mùa hội làng. Đặc biệt, Ninh Bình cũng là quê hương của hai cố nghệ nhân nổi tiếng: An Văn Mược và Phạm Hồng Lô – đồng tác giả biên kịch hai trong số những vở Chèo kinh điển của kho tàng sân khấu Việt Nam: Quan Âm Thị Kính và Kim Nham.

Không chỉ Chèo, hát Văn ở Ninh Bình tồn tại sâu rộng cùng tín ngưỡng thờ Mẫu – một trong những di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Các làn điệu Văn thấm đẫm chất dân gian, phong thái cung đình và hơi thở tín ngưỡng đã góp phần tạo nên nét đặc sắc của đời sống tinh thần người dân địa phương.

Hát Xẩm – loại hình dân ca bình dị, từng có thời kỳ suy tàn – lại được hồi sinh mạnh mẽ nhờ nỗ lực lớn của các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và đặc biệt nhờ dấu ấn của cố nghệ nhân ưu tú Hà Thị Cầu (1928–2013). Những điệu Xẩm mộc mạc nhưng sâu sắc đã trở thành biểu tượng của tinh thần lao động vươn lên, của khát vọng sống và niềm tin của người dân quê.

Cùng với đó, múa rối nước – loại hình nghệ thuật độc đáo của đồng bằng Bắc Bộ – được gìn giữ qua bàn tay khéo léo của những nghệ nhân rối nước Hồng Quang (Ninh Bình). Những tích trò dân gian, những câu chuyện sinh hoạt đời thường được chuyển hóa thành ngôn ngữ nghệ thuật, mang lại cho người xem sự vui tươi, cả tiếng cười, cả triết lý nhân sinh thấm đẫm tính dân tộc.

Tất cả những loại hình trên hòa quyện, tạo nên một bầu sinh quyển nghệ thuật đặc sắc, là nền tảng để Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh phát triển mạnh mẽ sau sáp nhập.

2. Dấu ấn từ các liên hoan nghệ thuật chuyên nghiệp

Bước vào nhiệm vụ mới sau khi sáp nhập tỉnh, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Ninh Bình nhanh chóng khẳng định vị thế khi tham gia và đạt thành tích cao tại nhiều liên hoan nghệ thuật chuyên nghiệp toàn quốc và quốc tế.

Tại Liên hoan Chèo toàn quốc năm 2025 tổ chức tại Bắc Ninh – chỉ 4 tháng sau khi sáp nhập – Nhà hát đã mang đến 4 vở diễn: Chiêu Văn Vương Trần triều, Huyền sử Trần Thương, Hồng Châu huyền nữ và Hương tràm. Trong đó, Hương tràm được trao giải Vở diễn xuất sắc về đề tài chiến tranh cách mạng. Thành công được khẳng định thêm khi tập thể nghệ sĩ giành 5 Huy chương Vàng, 11 Huy chương Bạc và 4 giải thưởng dành cho dàn nhạc.

Trong khi đó, Đoàn Nghệ thuật Chèo – Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật tỉnh Hà Nam (trước sáp nhập) cũng gặt hái thành tích ấn tượng tại Liên hoan Nghệ thuật sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc “Hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân” lần thứ V năm 2025 với vở diễn Con về với mẹ. Tác phẩm được trao Huy chương Bạc, cùng 2 Huy chương Vàng, 2 Huy chương Bạc và 2 Huy chương Đồng cho diễn viên.

Một dấu mốc đặc biệt là Liên hoan Sân khấu thử nghiệm Quốc tế lần thứ IV năm 2025. Lần đầu tiên, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh kết hợp đồng thời 4 loại hình: Chèo, Cải lương, Kịch và Múa rối (gỗ) trong cùng một vở diễn – Các cụ gánh còng lưng. Sự dung hòa sáng tạo này không chỉ tạo ấn tượng mạnh với hội đồng chuyên môn mà còn đem về Huy chương Vàng cho tập thể, cùng 5 Huy chương Vàng và 4 Huy chương Bạc cho nghệ sĩ. Đây là minh chứng rõ nét cho tư duy đổi mới, dám thử nghiệm, dám mở lối của các nghệ sĩ sân khấu truyền thống Ninh Bình trong giai đoạn mới.

Ảnh: Quỳnh Anh

3. Sức sống mới từ sự hội tụ của bốn đoàn nghệ thuật

Sau sáp nhập, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Ninh Bình quy tụ bốn đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp với quy mô lớn và chất lượng ngày càng được nâng cao. Đội ngũ nghệ sĩ trẻ được đào tạo bài bản, cùng thế hệ gạo cội giàu kinh nghiệm đã tạo nên sự hài hòa trong phong cách, tư duy sáng tạo và sự bền vững của dòng nghệ thuật truyền thống.

Các chương trình biểu diễn phục vụ nhân dân, phục vụ nhiệm vụ chính trị luôn được xây dựng công phu với sự kết hợp giữa các loại hình: chèo, xẩm, văn, múa rối, cải lương, dân ca, trống hội… Điều này giúp sân khấu truyền thống của tỉnh trở nên phong phú, hấp dẫn, đồng thời mở ra nhiều hướng sáng tạo mới.

NSND Nguyễn Quang Thập, Giám đốc Nhà hát, nhấn mạnh rằng đội ngũ nghệ sĩ luôn kiên định với tư duy đổi mới: đổi mới chủ đề, đổi mới cách thể hiện, đổi mới phương thức tiếp cận khán giả. Đây là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh cuộc sống hiện đại, khán giả trẻ ngày càng cần những sản phẩm nghệ thuật được đầu tư cả chiều sâu chuyên môn lẫn phong cách trình diễn mới mẻ.

4. Mở rộng không gian tiếp cận bằng công nghệ số

Trong thời đại chuyển đổi số mạnh mẽ, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Ninh Bình đã đi tiên phong trong việc đưa nghệ thuật dân gian lên không gian mạng. Các nền tảng như YouTube, Facebook, fanpage, website chính thức trở thành kênh lan tỏa các vở diễn, trích đoạn hay, các tiết mục múa rối nước, ca múa nhạc dân gian.

Nhờ đó, những giá trị truyền thống vốn chỉ hiện hữu trên sân khấu hoặc tại đình làng nay có thể đến với khán giả mọi miền, kể cả du khách quốc tế. Không ít trích đoạn chèo, xẩm, văn hay các trò rối nước nhận được hàng trăm nghìn lượt xem, góp phần làm mới cách tiếp cận của công chúng với nghệ thuật truyền thống.

Việc số hóa này cũng đáp ứng nhu cầu của thời đại: khán giả trẻ thường tiếp nhận nghệ thuật qua thiết bị di động, mạng xã hội. Nghệ thuật truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn được “sống” trong môi trường mới – nơi ranh giới về không gian và thời gian được xoá nhòa.

Ảnh: Quỳnh Anh

5. Gắn nghệ thuật truyền thống với phát triển du lịch văn hóa

Ninh Bình là tỉnh có thế mạnh đặc biệt về du lịch văn hóa – sinh thái. Nhận thức rõ tiềm năng này, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh đã chủ động gắn các chương trình biểu diễn nghệ thuật với không gian du lịch tại Cố đô Hoa Lư, Phố cổ Hoa Lư, bến thuyền Tam Cốc.

Mỗi ngày, hàng nghìn lượt khách trong nước và quốc tế đến tham quan, chiêm ngưỡng cảnh quan Tràng An, Tam Cốc. Việc được thưởng thức múa rối nước hay các trích đoạn chèo ngắn ngay tại khu di tích mang đến trải nghiệm khác biệt, độc đáo – vừa khám phá thiên nhiên, vừa thưởng thức văn hóa bản địa.

Những làn điệu chèo tiêu biểu như Đò đưa, Đường trường thu không, Tình thư hạ vị… hay các trò rối nước dân gian vừa gần gũi, vừa giàu tính nghệ thuật, khiến du khách không chỉ xem mà còn hiểu, còn nhớ, còn yêu hơn nét văn hóa của đất Việt. Đặc biệt, việc bổ sung phụ đề tiếng Anh hoặc phần giới thiệu song ngữ giúp nghệ thuật truyền thống vượt khỏi giới hạn ngôn ngữ, mang tính quốc tế hóa cao hơn.

6. Hướng đi tương lai: sáng tạo để giữ gìn, đổi mới để lan tỏa

Trong giai đoạn tới, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Ninh Bình xác định mục tiêu trọng tâm là nâng cao chất lượng biểu diễn, dàn dựng những chương trình nghệ thuật mới, tiếp tục thử nghiệm kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống trong cùng một tác phẩm. Đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức đòi hỏi sự sáng tạo và bản lĩnh của đội ngũ nghệ sĩ.

Cùng với đó, Nhà hát sẽ đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong truyền thông, quảng bá; mở rộng hợp tác với các đơn vị nghệ thuật trong và ngoài nước; xây dựng thương hiệu nghệ thuật truyền thống Ninh Bình như một thành tố quan trọng của công nghiệp văn hóa địa phương.

Sự phát triển của nghệ thuật truyền thống không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa, mà còn là trách nhiệm chung của cộng đồng. Mỗi nghệ sĩ, mỗi người dân, mỗi không gian văn hóa – từ sân đình đến sân khấu hiện đại, từ màn biểu diễn trực tiếp đến nền tảng số – đều là cầu nối đưa các giá trị truyền thống đến với hiện tại và tương lai.