Nâng cao vai trò, trách nhiệm của hội viên nông dân tham gia phát triển du lịch, bảo vệ Di sản văn hoá và thiên nhiên thế giới Quần thể danh thắng Tràng An

NGUYỄN CAO TẤN

Phó Giám đốc Sở Du lịch Ninh Bình

Phát triển du lịch gắn với bảo tồn di sản không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý nhà nước, mà cần sự tham gia tích cực, có trách nhiệm của cộng đồng địa phương, trong đó lực lượng nòng cốt là hội viên nông dân, những người trực tiếp sinh sống, bảo vệ và khai thác nguồn lực thiên nhiên, văn hoá tại vùng di sản.

Trong bối cảnh hợp tác “4 nhà” (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Người dân), nông dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà trở thành một chủ thể tham gia quyết định chất lượng phát triển du lịch và bảo tồn di sản. Nhà nước ban hành cơ chế, chính sách; nhà khoa học cung cấp tri thức và công nghệ bảo tồn; doanh nghiệp đầu tư, tổ chức khai thác du lịch; thì người dân, đặc biệt là hội viên nông dân, chính là lực lượng thực thi, giám sát, bảo vệ và gìn giữ tài nguyên, lan tỏa các giá trị văn hoá trong hoạt động du lịch hằng ngày.

Chủ đề bài viết có ý nghĩa thực tiễn, góp phần làm rõ những trách nhiệm, tiềm năng và cơ hội mà hội viên nông dân có thể đảm nhận trong quá trình phát triển du lịch, bảo tồn di sản bền vững: từ bảo tồn cảnh quan, duy trì tập quán văn hoá, tham gia chuỗi dịch vụ du lịch cộng đồng, đến giám sát việc thực thi chính sách, qua đó khẳng định vai trò nông dân không chỉ là người bảo vệ mà còn là người đồng sáng tạo và đồng quản trị di sản.

Từ khi được UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá và Thiên nhiên thế giới năm 2014, Quần thể Danh thắng Tràng An đã khẳng định vai trò nền tảng, hạt nhân và động lực trong việc phát triển kinh tế - xã hội, định hình và nâng tầm thương hiệu du lịch Ninh Bình. Sau hơn 11 năm được UNESCO ghi danh, Tràng An đã trở thành trái tim của du lịch Ninh Bình, nơi hội tụ giá trị lịch sử, văn hoá, cảnh quan và tâm linh, tạo nên hình ảnh một Ninh Bình “xanh, an toàn, thân thiện và bền vững”. Từ một địa phương còn mờ nhạt trên bản đồ du lịch, đến nay, Ninh Bình đã vươn lên trở thành điểm đến du lịch - văn hoá hàng đầu cả nước, là một trong 10 điểm đến thân thiện nhất thế giới, điểm đến du lịch văn hóa hàng đầu Châu Á. Năm 2025, dự kiến Ninh Bình đón trên 19 triệu lượt du khách, trong đó có 2,1 triệu lượt khách quốc tế, tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động (trong đó hơn 80% là nông dân) và tạo ra nhiều nguồn sinh kế mới đem lại lại tăng trưởng kinh tế bền vững và đảm bảo an sinh xã hội. Điều này không chỉ cho thấy sự chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng dịch vụ mà còn phản ánh sự thích ứng năng động của người dân trước yêu cầu phát triển mới. Từ những người chỉ sống dựa vào trồng lúa, chăn nuôi nhỏ lẻ, nhiều hộ nông dân đã bước sang các hoạt động du lịch sinh kế xanh, như chèo thuyền phục vụ du khách, kinh doanh homestay, dịch vụ ẩm thực truyền thống, sản xuất hàng lưu niệm, làm các sản phẩm OCOP. Các mô hình này giúp nông dân có thu nhập trung bình từ 7- 8 triệu đồng/tháng, cao hơn đáng kể so với sản xuất nông nghiệp thuần tuý, đồng thời tạo việc làm tại chỗ, không phải ly hương lao động và khơi dây khát khao vươn lên, xây dựng quê hương giàu đẹp, văn minh.

Quan trọng hơn, trong chính quá trình mưu sinh bằng du lịch, người nông dân lại trở thành lực lượng tiên phong bảo vệ di sản. Họ là người trực tiếp bảo vệ cảnh quan, môi trường, là người duy trì các tập tục, lễ hội, ẩm thực truyền thống, làm tài nguyên cho du lịch văn hoá. Họ không chỉ được hưởng lợi từ di sản, mà còn là đại sứ văn hoá, du lịch, người bảo vệ giá trị của tài sản mà mình đang thụ hưởng. Vì thế, nông dân Tràng An vừa là chủ thể kinh tế, vừa là chủ thể bảo tồn, điều ít mô hình du lịch ở Việt Nam đạt được. Việc “giàu lên từ bảo tồn, phụng dưỡng thiên nhiên” thay vì “phát triển bằng khai thác cạn kiệt” đã làm thay đổi tư duy sản xuất, tiêu dùng, phát triển của cả cộng đồng.

Tuy nhiên, bên cạnh cơ hội lớn vẫn tồn tại nhiều thách thức đặt ra đối với phát triển du lịch, bảo tồn di sản Tràng An. Thước đo thành công không chỉ nằm ở số lượng khách du lịch hay doanh thu, mà quan trọng hơn là làm thế nào để cân bằng giữa khai thác du lịch và bảo tồn thiên nhiên - văn hoá. Sự gia tăng nhu cầu kinh tế đã khiến một bộ phận người dân, trong đó có cả hội viên nông dân, có biểu hiện khai thác quá mức tài nguyên hoặc phát triển dịch vụ thiếu kiểm soát, dẫn đến nguy cơ xâm hại cảnh quan khu di sản.Thực tế cho thấy, đã xuất hiện tình trạng một số hộ dân tự ý chuyển mục đích sử dụng đất, xây dựng công trình trái phép, chuyển đổi đất nông nghiệp sang dịch vụ du lịch, kinh doanh các dịch vụ du lịch mà không đăng ký, không tuân thủ các quy định về quản lý di sản. Những hành vi này không chỉ gây áp lực lên hệ sinh thái, cảnh quan, hạ tầng mà còn tạo sự mất công bằng trong hưởng lợi kinh tế, dẫn đến xung đột trong cộng đồng. Một thách thức khác là làm sao để hội viên nông dân được hưởng lợi công bằng, hợp pháp và bền vững từ du lịch, đồng thời cùng chịu trách nhiệm bảo vệ di sản, do đó, yêu cầu cấp thiết đặt ra hiện nay là nâng cao năng lực, ý thức trách nhiệm và vai trò chủ thể của hội viên nông dân, giúp họ trở thành người tham gia hợp pháp, chuyên nghiệp và có trách nhiệm. Vì vậy, tôi xin đề xuất năm nhóm giải pháp cụ thể nhằm tăng vai trò và trách nhiệm của hội viên nông dân trong phát triển du lịch gắn với bảo vệ di sản, theo tinh thần “bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn”.

Một là, nâng cao nhận thức và trách nhiệm bảo tồn di sản của hội viên nông dân thông qua tuyên truyền, bồi dưỡng kiến thức du lịch, di sản và giáo dục ý thức giữ gìn môi trường. Hội Nông dân cần chủ động xây dựng quy ước cộng đồng, bộ tiêu chí ứng xử văn minh du lịch tại thôn, xóm, làng nghề. Khuyến khích mô hình “hộ nông dân xanh”, “du lịch cộng đồng thân thiện”. Hỗ trợ hội viên các thủ tục pháp lý khi tham gia kinh doanh du lịch. Khi hành vi bảo tồn trở thành chuẩn mực văn hoá, người nông dân trở thành chủ thể tự giác bảo vệ và lan tỏa giá trị di sản.

Hai là, thiết lập cơ chế giám sát cộng đồng và xử lý vi phạm trong vùng di sản. Hội Nông dân chủ trì thành lập Tổ giám sát cộng đồng phối hợp với chính quyền và các cơ quan chức năng tổ chức kiểm tra thường xuyên các hành vi vi phạm như xây dựng trái phép, khai thác tài nguyên, kinh doanh du lịch không phép, xả thải gây ô nhiễm. Giám sát cộng đồng phải minh bạch, có chế tài ràng buộc, chuyển ý thức bảo vệ di sản từ tuân thủ bị động sang trách nhiệm tự giác.

Ba là, nâng cao năng lực nghề nghiệp để nông dân tham gia du lịch một cách chuyên nghiệp và hợp pháp. Phối hợp tổ chức đào tạo, đào tạo lại về ngoại ngữ, kỹ năng giao tiếp, kinh doanh homestay, ẩm thực, thuyết minh, để Hội viên Nông dân trở thành lao động có tay nghề, góp phần phát triển “văn hoá, nông nghiệp, di sản” theo hướng bền vững.

Bốn là, phát triển sản phẩm du lịch gắn với bản sắc văn hoá địa phương. Khuyến khích nông dân trở thành nhà sáng tạo với sản phẩm OCOP, thủ công truyền thống, ẩm thực mang nhãn hiệu “Tràng An”. Hỗ trợ xây dựng tour trải nghiệm nông nghiệp xanh, khám phá nghề truyền thống, phong tục và đời sống văn hóa cư dân Tràng An. Định hướng mô hình “mỗi hộ dân, mỗi thôn một điểm đến, mỗi xã/phường một tuyến du lịch”, tạo hệ sinh thái du lịch nông nghiệp – văn hoá bền vững, do người dân làm chủ.

Năm là, khảo sát mức độ tham gia của nông dân, gắn với thu nhập từ các hoạt động du lịch. Tổ chức giải thưởng “Hộ Nông dân Di sản xuất sắc” nhằm vinh danh và nhân rộng mô hình tiêu biểu trong bảo tồn và du lịch cộng đồng.

Khi mỗi nông dân là một “người giữ di sản - người làm du lịch chuyên nghiệp”, họ không chỉ hưởng lợi kinh tế mà còn trở thành chủ thể đồng quản trị, giám sát và bảo vệ di sản ngay tại cộng đồng của mình. Để đạt được mục tiêu này, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước - doanh nghiệp - nhà khoa học - cộng đồng. Phát huy vai trò của nông dân chính là “phát triển đi đôi với bảo tồn, bảo tồn đi đôi với phát triển”, đưa Tràng An không chỉ thành một điểm đến du lịch nổi tiếng mà còn là mô hình tiêu biểu về du lịch cộng đồng bền vững, nơi mà mỗi gia đình, mỗi hội viên đều là một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị di sản.

                                                                        N.C.T

(Nguồn: TC VNNB số 315 - 01/2026)

Khai hội Tràng An                                                                                                                                                  Ảnh: NGUYỄN MẠNH LINH