Những nét đặc sắc trên bệ đá Long Hoa ở chùa Thượng Nương

TRẦN ĐỨC DUY

Bệ đá Long Hoa hay còn gọi là Bàn Phật thạch tòa, bệ đá hoa sen ở chùa Tứ, tên chữ là Thượng Nương tự (chùa Thượng Nương) tọa lạc tại thôn Tam Tứ, xã Liêm Hà, tỉnh Ninh Bình. Chùa được xây vào thời Trần và được tu bổ, tôn tạo lớn vào thời Lê Trung Hưng và Nguyễn. Bệ đá Long Hoa được tạo tác với chức năng là bàn thờ (石座) (thạch tòa) là nơi an vị tượng Phật. Bệ đá được đặt ở gian chính giữa của Phật điện và có dáng hình khối hộp chữ nhật được ghép từ các khối đá nhỏ, kích thước: dài: 2,96 m, rộng 1.04m, cao 1,13m, cấu trúc gồm ba phần chính: Mặt bệ, thân bệ và chân bệ.

Trên mặt bệ đá Long Hoa hiện nay đặt tòa Cửu Long, bát hương đá mặt khắc nổi 3 chữ Hán “Thượng Nương tự’ và đồ thờ. Mặt bệ chia làm hai phần: thành bệ ở tầng trên, mặt trước chạm đường diềm dải hoa cúc dây tạo ô hình chữ nhật, cành, hoa lá được chạm chìm với đường nét thanh mảnh, mềm mại; bên trong đường diềm là dải nhũ đinh hình tròn (gồm 36 nhũ đinh), các nhũ nổi cao và được bao bởi đường tròn mảnh bên ngoài. Ở hai mặt bên nhang án cũng trang trí đồ án hoa văn tương tự như mặt trước. Tuy nhiên ở mặt sau của mặt bệ đá bố cục và trang trí hoa văn khác với mặt trước và hai bên, toàn bộ ô hình chữ nhật chạy dọc bệ đá được phủ kín bởi một băng hoa cúc dây, uốn hình sin đều đặn, mềm mại. Giữa các khúc uốn lại có những bông cúc nhỏ, mũi cánh hoa uốn cong tỏa kín sang hai bên. Thành bệ ở tầng dưới ở 4 góc có xu hướng nở ra phía trên, thót lại phía dưới và được chạm khắc nổi trau truốt hình một dải cánh sen ngửa xếp thành hàng đều nhau, mỗi cách sen được nhấn tỉa thành nhiều lớp, với nhiều đường diềm. Đặc biệt, ở chính giữa dải cách sen này chạm nguyên một cách sen to nở tròn đầy bên trong tạo nhiều lớp cánh uốn hình móc tròn chụm đầu khít vào nhau.

Thân bệ được tạo dáng kiểu thắt eo nối giữa bệ và chân, mặt trước được chia làm ba ô hình chữ nhật đều nhau, trong mỗi ô hình chữ nhật được chạm khắc các đề tài khác nhau.

Ở vị trí  trang trọng của ô chính giữa thân bệ trang trí đề tài hoa cúc - trung tâm chầu phụng của đôi rồng ở hai ô bên. Cả bức chạm ở ô giữa có ba bông cúc lớn ở ba tư thế: Bông chính giữa rộ nở được diễn tả theo chiều nhìn hơi nghiêng, bông bên trái chớm nở với các cánh xếp tròn hoặc xoáy tròn được diễn tả theo chiều thẳng chính diện, bông bên phải nghiêng hẳn như đang hướng về phía mặt trời. Khoảng cách giữa các bông cúc được các lá cúc vươn ra uốn lượn kín.

Hai ô hai bên là đồ án rồng với hình dáng mập và khỏe nhưng lại mang dáng vẻ mềm mại, trơn tru của con rồng thời Lý, nhất là tư thế uốn lượn uyển chuyển của rồng rắn. Tiêu bản hình rồng ở đây được tạo hình trong tư thế cuộn mình theo hình chữ U lộn ngược. Toàn bộ thân rồng phủ kín vẩy đơn, uốn thành 13 khúc, lần lượt tung vòng qua đầu rồi nhịp nhàng cuộn xuống, mình rồng điền kín các quầng mây cuộn. Đầu rồng ngước lên, miệng há rộng, nhả một viên ngọc tròn với các quầng sáng, phô rõ toàn bộ phần họng được chia thành từng khoảnh nhỏ, đều. Rồng có bộ mào dài, sừng  hai nhánh, tai to, mang sáu xoáy, chân bốn móng, thân có vẩy, vây lưng to thưa. Cặp rồng ở đây được chạm rất đẹp, sắc nét, trau chuốt tỉ mỉ từng chi tiết.

 Mặt bên trái của thân bệ (nhìn từ ngoài vào) chạm khắc hình con sư tử đường bệ đang tung mình vờn cầu. Sư tử có dáng khỏe mập, toàn thân phủ lông mượt, đầu tròn phủ kín bờm xoáy, tai cúp xuống. Phía trước sư tử có quả cầu tròn trang trí hoa tròn kiểu đồng tiền xu, hai đầu có dải lụa thắt nút.            

 Bên cạnh đồ án hình sư sử có khắc minh văn gồm có 43 chữ:

Nguyên văn chữ Hán:

在 天 件 山 溪 郷 上 巧 巷 婦 人 丁 氏 悶 一 人 口 稱 有 田 在 趙 嬰 洞 一 所 用 伍 篙 施 於 文 粋 手, 替 錢 酬 工 匠 雕 石 座

Phiên âm:

Tại Thiên Kiện sơn, Khê Khanh Thượng Xảo hạng phụ nhân Đinh Thị Muộn nhất nhân khẩu xưng hữu điền tại Anh Triệu động nhất sở, dụng ngũ sào thí ư văn túy thủ, thế tiền thù công tượng điêu thạch tọa.

Dịch nghĩa:

Ở ngõ Thượng Xảo, làng Sơn Khê, Thiên Kiện có 1 người đàn bà tên là Đinh Thị Muộn, tâm niệm rằng có 1 thửa ruộng tại động Anh Triệu, đã dùng 5 sào ruộng thí cho Văn Tuý Thủ (tay hay chữ) để thay thế tiền thù lao cho thợ tạc bệ đá.

Mặt bên phải của thân bệ có ghi niên đại của bệ đá.

Nguyên văn chữ Hán:

大 治 七 年 甲 辰 歲, 季 夏 月 雕 作

Phiên âm:

Đại Trị thất niên Giáp Thìn, tuế Quý Hạ nguyệt điêu tác

Dịch nghĩa:

Tạo tác tháng 6 năm Giáp Thìn, niên hiệu Đại Trị năm thứ 7 – 1364     

                                                                                                     Mặt trước bệ đá Long Hoa 

Phần dưới thân bệ ở cả bốn mặt được trang trí hoa văn cánh sen, phần trên được chia thành các ô, mỗi ô có kích thước to nhỏ khác nhau.

Mặt sau của thân bệ cũng được chia ba ô, ô chính giữa dài 69cm, rộng 24 cm trang trí hình rồng. Rồng có thân hình mập mạp, vóc dáng khỏe khoắn, toàn thân uốn chín khúc, nhỏ dần từ thân đến đuôi, đoạn cuối dạng đuôi rắn, toàn thân được phủ lớp vảy đơn, vây lưng to, thưa, có đoạn nhọn như răng cưa. Con rồng ở trong tư thế như đang đạp mây bay về phía trước. Đầu rồng có mào được đục cách điệu thành hình lá đề, cằm bạnh ra có xoáy, mắt to, miệng há rộng nhả ngọc. Chân trước, một chân vươn về phía trước như vờn mây, chân kia như chạm đất đang bước; Chân sau, một chân với các móng sắc nhọn xòe ra để túm lấy cụm mây bên dưới, một chân duỗi thẳng đạp mây ở phía sau tạo đà bay lượn, xung quanh rồng là các đám mây tản.

Hai ô bên của thân bệ ở mặt sau dài 57cm, rộng 47cm. Ô bên trái thân bệ, trung tâm của bức chạm là hình lá đề được trang trí rất chau chuốt, tỉ mỉ và đẹp mắt, bên trong lá đề là đồ án hươu trong tư thế nằm, mình thon, đầu ngoảnh quay về phía sau, miệng ngậm lá cây. Ô bên phải bố cục tương tự như ô bên trái: trung tâm lá đề hình con hươu đầu có cặp sừng dài có nhánh, ở tư thế đứng, chân nhún nhẩy vui đùa trên các cụm mây tản. Bao quanh hươu điền kín những cụm vân mây dạng xoắn rất sinh động. Trên các bệ thờ thời Trần, hươu xuất hiện là rất hiếm. Vì vậy, hươu xuất hiện trên ô thân bệ mặt sau bệ đá chùa Tứ là một hiện tượng độc đáo.

Đế bệ thiết kế có phần hơi choãi ra tạo thế thế đỡ vững chãi cho bệ thờ và được chia làm hai tầng trang trí. Tầng dưới, mặt trước, mặt sau và hai bên thành bệ đều được trang trí một dải cánh sen úp vào mặt bệ, đầu các cánh bên dưới đều cuộn lên rồi xoắn lại theo hình sóng nước. Tầng trên đế bệ được trang trí đa dạng các mô típ hơn tầng dưới: mặt sau được chạm khắc một băng hoa văn hoa cúc dây thanh mảnh chạy suốt chiều ngang của bệ đá; mặt trước và hai mặt bên chạm nổi băng hoa văn hình chữ vạn gấp khúc trong hình thoi, xen kẽ là những bông hoa mai.

Bệ đá Long Hoa là hiện vật gốc, độc bản, hiện trạng còn nguyên vẹn. Là bệ đá cổ thời Trần có niên đại tuyệt đối sớm nhất được phát hiện trên địa bàn tỉnh Hà Nam (cũ). Thông thường các bệ đá phần bề mặt của tòa sen được tạo phẳng sát với phần các múi cánh sen làm cho bệ thờ gọn nhẹ, cân xứng. Tuy nhiên bệ đá Long Hoa lại không tuân theo quy tắc này, mặt tòa sen ở đây được tạo thêm một lớp nhô cao vượt khỏi hoa sen tạo thành một đường diềm hoa cúc dây uốn lượn hình sin mềm mại (mặt sau) và hai đường diềm hoa cúc dây, núm tròn nổi (ba mặt còn lại). Cách cấu tạo bệ như này rất độc đáo, chưa hề gặp trên bệ đá thờ khác.

Mặt khác ngoài việc được trang trí khá đa dạng các hoa văn, họa tiết đặc sắc, trong đó có một số hoa văn đẹp, lạ mà chưa thấy xuất hiện ở các bệ đá cùng thời. Nội dung văn tự cùng với đồ án trang trí liên quan mật thiết đến tư tưởng Phật giáo. Mặt bệ là nơi đặt tượng Phật hoặc đồ thờ, chạm nổi bật hình hoa sen nở. Thân bệ là phần eo nhất giữa bệ, nơi tập trung các đề tài trang trí đẹp của bệ thờ. Chân bệ là phần cuối cùng tiếp giáp với đế bệ, có phần choãi, phần bụng ưỡn rộng tạo thế đỡ vững chãi cho toàn bộ bệ thờ. Qua kết cấu tạo hình, có thể hình dung tổng thể bệ thờ như một đài sen cách điệu, dạng khối hộp chữ nhật thắt eo giữa, được ghép từ nhiều khối đá nhỏ. Hoa sen là loài hoa tượng trưng cho sức mạnh, quyền lực và sự thiêng liêng, tôn kính dành cho Đức Phật. Trên các bệ đá thời Trần, hình ảnh con hươu xuất hiện trong đồ án hình lá đề và được phủ kín mây là một hiện tượng độc đáo. Hươu được tạo hình ở chính giữa lá đề với vóc dáng tròn lẳn, hiền từ, miệng ngậm cành lá thiêng, đầu có cặp sừng đang ngoảnh về phía sau, một con trong tư thế đang ngồi nghỉ, một con như đang nhảy múa vui nhộn.

                                                         Hình tượng đôi rồng chầu vào ba bông cúc trên bệ đá Long Hoa ở thân bệ phía trước.

Trên bệ đá Long Hoa còn có một số mô típ hoa văn lần đầu tiên xuất hiện của nghệ thuật Trần: Dãy núm tròn nổi ở mặt bệ, hoa văn chữ vạn gấp khúc trong hình thoi xen kẽ với hoa mai, cúc dây dạng “Tay mướp” tuy đã có ở một số di tích, di vật, nhưng trên hương án thờ thì chỉ có ở bệ đá Long Hoa.

Ở Việt Nam hiện nay phát hiện khoảng 100 hương án đá, thì hương án đá Long Hoa có niên đại tuyệt đối sớm nhất, trang trí hoa văn phong phú nhất, đẹp và lạ nhất, hương án đá Long Hoa phản ánh rõ nét sự kế thừa của nghệ thuật thời Lý và nghệ thuật thời Trần trước đó. Đồng thời có những nét hoa văn trên bệ là cơ sở để phát triển trong thời Lê Trung Hưng.

Nghệ thuật thời Lý trên đất Hà Nam đến nay mới được phát hiện ở chùa Đọi Sơn (phường Tiên Sơn). Trong các hoa văn trang trí ở đây nổi bật nhất là hình tượng rồng. Rồng khắc trên bệ đá Long Hoa tuy có xu hướng mập và khỏe hơn nhưng vẫn phảng phất vẻ mềm mại, trơn tru của rồng thời Lý, nhất là tư thế uốn lượn, uốn lượn uyển chuyển của kiểu rồng rắn. Cũng giống như ở bia Sùng Thiện Diên Linh (chùa Đọi Sơn), hai con rồng không chầu vào mặt nguyệt mà chầu vào hàng chữ “Đại Việt quốc đương gia đệ tứ đế Sùng Thiện Diên Linh tháp bi”, ở bệ đá Long Hoa đôi rồng lại chầu vào ba bông cúc. Kiểu không chầu vào mặt nguyệt còn gặp trên bia “Ngô Gia Thị bi” ở chùa Giàu (thôn Trung, xã Đinh Xá, nay là phường Liêm Tuyền đã được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2023) có niên đại Đại Trị năm thứ 6 (1366) đời vua Trần Dụ Tông.

                                                                                          Chi tiết hình hươu ngậm lá tại mặt sau bệ đá

Trước khi có bệ thờ, nhiều di tích Trần nổi tiếng đã xuất hiện ở Thăng Long, Tam Đường, Kiếp Bạc, Yên Sơn, Tức Mạc. Bệ thờ Long Hoa đã kế thừa một số yếu tố nghệ thuật của các di tích Trần trước đó. Nổi bật là hình tượng rồng với đặc trưng uốn lượn hình sin đều đặn, mào lửa, bờm dài. Hoa cúc trên bệ đá Long Hoa cũng khá gần với hoa cúc trên cánh cửa gỗ chùa Phổ Minh và gạch lát nền Kiếp Bạc (cuối thế kỷ XIII).

Không chỉ kế thừa mà trên bệ đá Long Hoa còn thể hiện tính mới lạ, độc đáo chưa hề có trong nghệ thuật thời Trần thế kỷ XIII nửa đầu XIV: Dãy núm tròn nổi ở mặt bệ, hoa văn chữ vạn gấp khúc trong hình thoi xen kẽ với hoa mai, cúc dây dạng “tay mướp”, ba bông cúc nở xen giữa những nhành lá dải kín xung quanh với đôi bên là hai con rồng chầu, hình hươu ngậm lá thiêng trong đồ án hình lá đề, sư tử vờn cầu vào thời điểm này cũng chỉ xuất hiện ở bệ đá Long Hoa.

Bệ đá Long Hoa là hiện vật gốc, độc bản, quý hiếm, tiêu biểu, đặc sắc và là bệ đá cổ có niên đại tuyệt đối sớm nhất thời Trần, thể hiện nghệ thuật trang trí độc đáo, nhiều giá trị tư liệu để nghiên cứu về lịch sử, mỹ thuật, địa danh hành chính, tôn giáo, tín ngưỡng… góp phần vào việc khẳng định sự phát triển của xã hội đương thời.

                                                                        T.Đ.D

(Nguồn: TC VNNB số 312 - 11/2025)