Phật giáo thời Đinh - Tiền Lê qua các hiện vật đang lưu giữ tại bảo tàng Ninh Bình

PHẠM THỊ NHU

Theo sử cũ ghi lại thì thời Đinh - Tiền Lê chuộng đạo Phật, đạo Giáo. Ở triều đình có các quan chức phụ trách các tôn giáo này... Năm 971, vua Đinh bắt đầu định phẩm trật cho các quan văn, võ đầu triều, trong đó Khuông Việt đại sư Ngô Chân Lưu giữ chức Tăng Thống (chức quan đứng đầu sư sãi toàn quốc) Trương Ma Li làm Tăng Lục (chức quan đứng dưới Tăng Thống). Đạo sĩ Đặng Huyền Quang làm Sùng Chân uy nghi (Chức quan phụ trách Đạo giáo). Năm 987, Lê Đại Hành sai vị sư tên là Thuận, một người uyên bác ra đón sứ giả nhà Tống. Năm 1007, Ngoạ Triều sai sứ giả sang nhà Tống xin kinh Địa Tạng. Mặc dù sử cũ trong khi ghi việc nhà Đinh, nhà Lê đắp thành đào hào, xây cung điện và không ghi việc xây chùa dựng quán, nhưng không có nghĩa là không có chùa quán. Những xuất lộ các di vật ở khu vực Kinh đô Hoa Lư chứng tỏ rằng dưới thời Đinh Lê chùa tháp được xây dựng rất nhiều.

Sưu tập cột kinh phật Đinh Liễn

Từ năm 1963 cho đến nay, gồm 49 bộ phận cột kinh (29 đơn vị kiểm kê) thời Đinh, thế kỷ X, được phát hiện ở ven bờ phải sông Hoàng Long, vùng ngoại thành khu Cố đô Hoa Lư (nay thuộc phường Tây Hoa Lư - Ninh Bình). Qua nghiên cứu những bản văn tự cổ nhất và duy nhất từ thời nhà Đinh còn để lại. Sưu tập cột kinh Phật cũng là những di vật quý về kiến trúc nghệ thuật, giúp chúng ta hiểu thêm về Cố đô Hoa Lư, về những biến cố xảy ra dưới vương triều nhà Đinh cách nay hơn 1.000 năm trước.

Mỗi cột kinh gồm 6 bộ phận gá lắp vào nhau là: Tảng vuông, đế, thân, thớt, đế trên, chóp; trong đó thân có hình bát giác, đế tròn, còn chóp như là cái bình cam lộ. Tất cả đều bằng đá xanh. Kích cỡ các cột không đều nhau, có cột to, có cột nhỏ, có cột cao, có cột thấp. Số đo chiều cao từ tảng đến chóp trên dưới 140cm. Tất cả các cột này gá lắp vào nhau và đứng vững trên mặt đất mà không cần chằng buộc hay chống đỡ. Chúng rất giống cột kinh chùa Nhất Trụ (cũng ở trong khu Cố đô Hoa Lư) nhưng kích thước thấp nhỏ hơn nhiều.

Trên 8 mặt của thân cột, khắc đầy những dòng chữ Hán cho biết chúng gồm 2 phần: lạc khoản, kệ và kinh Đàlani. Tổng số chữ trên các cột xê dịch từ 545 đến 563 chữ, trong đó phần lạc khoản chiếm khoảng 1/3 số chữ (khoảng 130 - 140 chữ mỗi cột) và phần kinh kệ còn lại từ 410 - 420 chữ mỗi cột. Trên một số cột còn rõ ràng văn tự mà giáo sư Hà Văn Tấn và cán bộ Hán nôm Dương Văn Vượng dịch, ta có thể hiểu được nội dung sau đây:

Lạc khoản viết: “Người theo đạo Phật là Suy thành thuận hóa công thần Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ, đặc tiền Kiếm hiệu Thái sư, một vạn hộ thực ấp, Nam Việt vương Đinh Khuông Liễn. Nhân vì con trai (của Liễn tôi) đã mất là Đại đức Đính nô tăng nô (vì tội) không thuận theo trung hiếu để phụng thờ Thượng phụ (Đinh Tiên Hoàng) và anh cả (Liễn tôi) lại còn sinh lòng ác phản nghịch. Nếu như Đính nô tăng nô biết yêu quý khoan dung thì người anh hư (như Liễn tôi cũng có thể) bảo ban được, (thì đâu đến nỗi Liễn tôi phải giết nó). Còn như sở dĩ phải giết hại Đại đức Đính nô tăng nô, là cốt để nước nhà nên việc, giữ mãi phong thói triều đình. Cổ nhân có câu: “Tranh giành nhau chức vị, nhanh tay ắt thắng người” (và) cơ sự đã đến nông nỗi (chém giết nhau) này, thật hối hận, bèn xin dựng một trăm tòa kinh báu (dâng Phật) cầu cho vong hồn em trai đã mất và các vong linh gia tiên cùng lúc được giải thoát khỏi sự bắt bớ tra hỏi nơi địa ngục.

Đầu tiên (Liễn tôi) kính chúc Đại Thắng Minh hoàng đế (Đinh Tiên Hoàng) mãi mãi trấn giữ trời nam, giữ vững vàng ngôi báu, thứ đến Liễn (tôi) cũng giữ trọng tước lộc, quyền vị”.

Kệ viết: “… Trong điện Hoa sen, đức Phật chiến thắng tối cao ngồi trên tòa Kim cương. Lời nói của Phật lan ra khắp ba ngàn thế giới. Công đức của Phật như cát sông Hằng… Những câu những đoạn tuyệt diệu trong đầu đức Phật được chín mươi chín đức Như Lai truyền đi, Đế Thích lại truyền lại cho Thiện Trú, và nhờ đó, diệt được cái nghiệp chướng bẩy lần thác sinh làm cầm thú. Nếu giữ được phép tổng trì của một giáo, thì sẽ nẩy sinh tấm lòng quảng đại sáng suốt trọn vẹn. Ta nay hoàn toàn là một kẻ phàm tục, chỉ biết ca tụng phép tổng trì của một trí tuệ mênh mông hoàn thiện. Tất cả mọi phúc lợi đều được đem đến cho chúng sinh. Các Như lai ở khắp mười phương, các bồ tát ở nhiều thế giới khác…, đại tướng Tán chi và lũ quỷ dạ xoa của ông, vị chúa cõi đất âm ty là Diêm vương cùng với hai đồng tử là bộ quan chủ việc thiện và việc ác…, tất cả khi nghe lời tâu xin đều xuống cõi trần, giúp cho Phật pháp tồn tại lâu dài và khiến mọi người chuyên cần làm theo giáo pháp của đấng thế tôn, khi nghe tiếng của Phật đỉnh Tôn Thăng vương, mọi vật sống đều rung động và trở thành Phật.”

 Kinh Phật đỉnh tôn thắng gia cú linh nghiệm Đà la ni viết: “Nam mô thế tôn, đấng thế tôn đại giác cao cả của tam giới như vậy. Ôi! Thanh tĩnh, thanh tĩnh tỏa sáng khắp nơi thanh tĩnh của tự nhiên tràn đầy rừng rậm. Hãy rưới nước phép cho tôi hỡi đấng Thiện thế tối cao. Hãy rưới cho tôi nước cam lộ bất tử! Hãy ban cho tôi, ban cho tôi tuổi thọ. Thanh tĩnh, thanh tĩnh, cái thanh tĩnh hư không. Thanh tĩnh của Phật đỉnh tôn thắng với nghìn ánh sáng làm con người kinh động mà giác ngộ. Thần lực của các đấng Như Lai nắm giữ đại ấn. Kim Cương bao phủ, con người thanh tĩnh. Thanh tĩnh khi mọi trở ngại và nghiệp chướng tiêu tan. Thanh tĩnh tuổi thọ tăng. Thề nguyện giữ gìn bảo pháp. Cõi chân như tràn đầy muôn ngàn thanh tĩnh. Thanh tĩnh, trí giác hiện rõ. Tối thắng, tối thắng, tối thắng. Tưởng niệm. Tất cả như Phật nắm giữ thanh tĩnh. Hỡi đấng Kim cương tạng, tôi (Khuông Liễn) cầu nguyện đạt đến Kim Cương. Tất cả chúng sinh thanh tĩnh, tất cả định mệnh thanh tĩnh, tất cả các đấng Như Lai an ủi, khiến được giác ngộ. Giác ngộ, giác ngộ. Thanh tĩnh khắp nơi. Thần lực của tất cả các đấng Như Lai nắm giữ đại ấn. Svàhà^{!” (1)}

Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ

Cột kinh nằm ở phía bên trái trong khuôn viên chùa Nhất Trụ, thôn Yên Thành, xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình (Thuộc Di tích Quốc gia đặc biệt - Khu di tích Lịch sử và Kiến trúc Nghệ thuật Cố đô Hoa Lư). Chùa Nhất Trụ được xây dựng dưới thời vua Lê Đại Hành.

Theo niên đại ghi trên hiện vật, cột kinh Phật chùa Nhất Trụ được vua Lê Đại Hành cho dựng vào năm 995. Trên cột kinh qua dòng lạc khoản cho biết: “Đệ tử Thăng Bình hoàng đế… Bát nhã tiền việt hải chi ba huề hương [ ] Đại Thánh Minh Hoàng đế, Lê tổ thừa thiên mệnh đại định sơn hà thập lục niên lai…” (Người theo đạo Phật là Thăng Bình hoàng đế… Thuyền bát nhã trước vượt sóng biển, mang về bản hương (kinh), [kể từ khi] Đại Thánh Minh hoàng đế tổ họ Lê, tự mình kế tiếp mệnh trời, cả định non sông lên ngôi đến nay là 16 năm…(995).

 Cột kinh Phật nặng khoảng 4,5 tấn, tổng chiều cao của toàn cột kinh Phật là 416cm, gồm 6 bộ phận lắp gá vào nhau dựng thẳng đứng trên mặt đất gồm: Tảng vuông, đế tròn, thân bát giác, thớt bát giác, đấu bát giác và đỉnh hoa sen.

Như vậy, cột kinh chùa Nhất Trụ gồm sáu bộ phận lắp vào nhau bằng mộng tròn, hoàn toàn không có chất kết dính, nhưng vững chắc. Thực tế, thân cột kinh Phật chùa Nhất Trụ đã bị nghiêng về phía Bắc 7cm so với trục thẳng đứng, song nó vẫn đứng vững trước mưa gió từ bao đời nay. Trên tám mặt cột đều được khắc chữ Hán, ước khoảng 2.500 chữ nhưng đến nay chỉ có nửa trên là còn chữ, song cũng không đầy đủ, có chỗ bị mờ khó đọc. Trong số này, chỉ còn bốn mặt còn đọc được một số dòng, bốn mặt còn lại bị mờ hoàn toàn, tuy nhiên cũng có thể nhận thấy phần văn tự cột đá này gồm lạc khoản, kệ, kinh^.(2)

Tháp đất nung: là loại di vật tìm thấy ở hầu hết mặt bằng của khu vực kinh đô cũ, chúng có từ 3 đến 5,7 tầng, thu nhỏ dần từ đế lên đỉnh, các tầng có hoặc không có diềm mái, giữa các mặt của mỗi tầng có tượng Phật ngồi thiền trên đài sen. Những tháp đất nung còn nguyên vẹn tìm thất có chiều cao 50cm ..., còn lại bị gẫy không nguyên vẹn. Những tháp này có thể được gắn trên các cột trụ trong vườn, sân chùa, trên nóc chùa, hoặc được thờ trong các bàn thờ phật ở mỗi gia đình, dinh thự hoặc cung cấm. Bởi vì chúng có mặt ở hầu khắp các hố khai quật, rải rác trong dân, chứ không riêng ở khu vực liên quan đến chùa chiền.

Tượng Kim Cương: Tượng làm bằng đất nung, màu xám đen. Phong dáng thần tượng khá oai phong như gắn ngồi trên một vật gì. Từ khuôn mặt quắc thước, áo mũ với các hoạ tiết thuỷ ba, cánh sen cách điệu, có sự gần gũi với các tượng Kim Cương, đặc biệt là tượng Kim Cương ở tháp Sùng Thiện Diên Linh, Chùa Long Đọi, xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Đây là pho tượng làm theo dáng tượng Kim Cương, là những thần tượng gắn liền với chùa hay tháp. Ngày 20 - 5 - 1991, Bảo tàng khai quật tìm thấy ở phía bắc núi Dù, xã Trường Yên, huyện Hoa Lư (khu vực sau đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng)

Kim Cương là vị thần Hộ trì Phật pháp thuần Việt, “Kim Cương” nguyên là “Kim Cương thủ, vị Bồ Tát có công bảo vệ Phật. Theo kinh Phóng Quang Bát Nhã và kinh Đạo Hạnh Bát Nhã thì bất cứ ai tu thiền thành Bồ tát trên đường thành Phật sẽ được thần Kim Cương gìn giữ bảo vệ, không bị ai phá hoại hoặc nhũng nhiễu, cho dù đó là người hay ma.

Về chùa chiền: Tại khu vực kinh đô Hoa Lư hiện nay có chùa Nhất Trụ, chùa Am, chùa động Am Tiên, chùa Ngần, chùa Thủ, chùa Bà Ngô, trong đó những chùa đã tìm thấy di vật thế kỉ X có chùa Nhất Trụ, chùa động Am Tiên, chùa Ngần, chùa Bà Ngô (cột kinh, gạch, vịt đất nung...). Tuy nhiên cột kinh, tháp đất nung, gạch ngói, tượng Phật còn xuất hiện ở một số nơi mà giờ đây không có chùa chiền: Khu vực chùa Dền (bị phá 40 năm trước), chân núi Dù, chân núi hang Quàn (nhà ông Tân), chân phía đông núi Mã Yên... Đương nhiên kiến trúc chùa chiền thế kỉ X ra sao thì hiện nay chưa được biết, nhưng qua nội dung kinh Đalani trên cột kinh Đinh Khuông Liễn cho biết Phật điện hồi bấy giờ đã khá rộng rãi để đủ thờ các pho tượng Phật, thần đông đúc, thứ nữa là móng cột khai quật ở chùa Nhất Trụ rất công phu chứng tỏ kiến trúc trên đó phải rất đồ sộ. Chắc chắn chùa Nhất Trụ (1991) và chùa Bà Ngô, chùa Dền là những kiến trúc tôn giáo quan trọng do triều đình xây dựng và phục vụ cho nhu cầu tín ngưỡng tâm linh của hoàng tộc  và các quan đại thần  thời Đinh Lê.

 Nhìn chung thời Đinh - Lê chùa tháp là loại hình kiến trúc quan trọng được triều đình ưu tiên tiền bạc, được chọn địa điểm đẹp để xây dựng và khuyến khích mọi tầng lớp nhân dân đi theo đạo phật. Bản thân Đinh Khuông Liễn, Lê Đại Hành đều coi mình là “đệ tử” của nhà Phật và không tiếc tiền làm cột kinh cúng lên chùa cảnh. Sau này, năm 1010, Lý Công Uẩn vừa rời đô ra Thăng Long đã cho xây dựng “Bát giác kinh tạng”. Riêng đạo quán thì chưa tìm thấy dấu vết kiến trúc, đành phải chờ những phát hiện mới, nhưng động Thiên Tôn thờ Huyền Thiên Trấn Vũ thiên tôn, có thể là Đạo quán của thế kỉ X. Sau khi dời đô, nhà Lý đã cho xây dựng Trấn vũ  quán để trấn trị phương Bắc kinh thành Thăng Long, vị thần được thờ ở Trấn vũ quán và ở động Thiên Tôn là một - thần Huyền Thiên, biểu tượng phương Bắc.

Lời kết

Từ những cột kinh Đinh Khuông Liễn (có niên đại từ năm 973 đến năm 979, theo sự hiểu biết hiện nay) đến cột kinh chùa Nhất Trụ (năm 995, dưới thời vua Lê Đại Hành), mô hình tháp, tượng Phật Kim Cương và chùa chiền thờ Phật cho chúng ta sáng tỏ giai đoạn lịch sử quan trọng cuối thế kỷ X đầu thế kỉ XI về kinh đô Hoa Lư, về các nhân vật, chính biến lịch sử, về kiến trúc nghệ thuật, tôn giáo, về Phật giáo trong đời sống xã hội đương thời…

Chắc chắn dưới lòng đất khu Cố đô còn nhiều bí ẩn về những hiện vật liên quan đến Phật giáo. Vì vậy, rất cần một khoản kinh phí để khai quật ven bờ sông Hoàng Long, để phát hiện thêm những cột kinh mới trong tổng 100 cột kinh mà Đinh Khuông Liễn đã dựng. Những di vật lịch sử rất quý giá không chỉ cho công tác nghiên cứu mà còn làm phong phú thêm phòng trưng bày của Bảo tàng Ninh Bình chúng ta, để phục vụ tốt hơn nữa việc giáo dục truyền thống, lòng yêu quê hương xứ sở trong tiến trình đi lên của công cuộc đổi mới đất nước. Chúng ta hy vọng và đợi chờ những phát hiện mới về di vật khảo cổ quý giá này trên vùng đất cố đô yêu dấu.                                                                                                                                                                                                   

Chú thích: (1) Sưu tập cột kinh phật Đinh Liễn, Bảo tàng Ninh Bình đã hoàn tất hồ sơ trình Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia; (2) Cột kinh chùa Nhất Trụ đã được xếp hạng Bảo vật quốc gia.

                                                                                              P.T.N

(Nguồn: TC VNNB số 321 - 07/2026)