Về những hiện vật gốm sứ thời Lê Mạc tại Bảo tàng Ninh Bình

PHẠM THỊ NHU   

Hiện nay, trong kho bảo tàng Ninh Bình đang lưu giữ 3 hiện vật gốm sứ thời Lê Mạc, đây là những đồ thờ tự trong đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, xã Trường Yên, huyện Hoa Lư (nay là khu di tích Lịch sử Văn hóa Cố đô Hoa Lư). Sau khi Ban quản lí và nhà đền thay đồ thờ mới nên chuyển những đồ thờ này về bảo tàng lưu giữ và trưng bày giới thiệu cho khách thăm quan. Những hiện vật này có giá trị lịch sử và thẩm mỹ rất cao, từ kiểu cách, loại hình và kỹ thuật chế tác mang đậm nét gốm thời Lê Mạc.

1. Cây đèn, kí hiệu BTNB 731/SS 223

Cây đèn hình trụ tròn, chia làm ba phần: đĩa, cổ và thân ghép với nhau. Đĩa lòng phẳng, thành thẳng thấp, vành ngoài phía dưới trang trí hồi văn lá đề kép mũi nhọn quay xuống. Cổ nhỏ hơn đắp nổi hai con nghê quay đầu xuống xen kẽ hoa sen nở rộ. Thân chia nhiều nấc, nấc trên sát cổ loe vành đắp nổi lá đề kép mũi nhọn quay lên xen kẽ 4 tai lá lật; bên dưới hồi văn lá đề kép mũi nhọn quay xuống, tiếp đến là 4 cụm hoa văn nổi trên ô vuông trong có hoa sen nở dưới lá đề kép tầng xen kẽ hoa sen nở rộ. Giữa thân thắt ba khúc kiểu đốt trúc, phía dưới đắp nổi hoa cúc nở rộ xen kẽ văn xoắn lá đề nhọn hai đầu. Dưới chân loe phình đều tạo đế vững chắc, trang trí đục thủng 4 hoa thị xen kẽ 4 cụm hoa văn lá đề đắp nổi, vẽ chàm thảo mộc. Toàn thân tráng men bạch định, men ngọc ở tai và rãnh khuyết đốt trúc, vẽ hoa văn thảo mộc màu chàm trên vai và dưới đế. Kích thước, trọng lượng: đường kính đĩa 11,2cm; đường kính đế 14,5cm; cao 31cm; nặng 3kg. (Hình 1)

2. Lư hương kí hiệu BTNB 735/SS 224

 Lư hương hình hộp chữ nhật cấu tạo gồm bát hương và đế. Trang trí hoa văn 2 mặt đăng đối, mặt trước giống mặt sau, hai hông giống nhau, tráng men bạch định toàn thân và phớt men ngọc lên hoa văn. Bát hương miệng bằng 4 góc có đáp nổi nghê quay đầu vào. Mặt trước, dưới vành miệng trang trí hồi văn cánh sen vuông, rồng nghê chầu mặt trời; phần sát đế phình cạnh trên lá đề mũi nhọn quay xuống, các góc trang trí văn sóng nước, ở giữa đắp nổi độc long mắt lồi mũi cao nằm trong bầu ovan kép cách điệu. Cạnh hông, dưới vành trang trí hồi văn cánh sen vuông và mặt linh thú, thân đắp nổi hoa cúc cách điệu ở 4 góc giữa là mặt linh thú đội mặt trời, chân văn xoắn lá đề và mặt linh thú. Đế làm kiểu sập chân quỳ dạ cá, bên trên tạo cạnh phẳng, tiếp là đắp nổi hoa văn hoa chanh cách điệu trong trang trí văn xoắn xen kẽ hoa cúc nở rộ. Chân quỳ cách điệu mặt thú, dạ cá trang trí văn soắn lá hỏa. Tráng men bạch định toàn thân. Kích thước, trọng lượng: dài 29cm; rộng 12,5cm; cao 30,5cm; nặng 7,1kg.  (Hình 2)                                              

3. Lư hương kí hiệu BTNB 805/SS 249

Lư hương hình hộp chữ nhật cấu tạo gồm bát hương và đế. Trang trí hoa văn 2 mặt đăng đối, mặt trước giống mặt sau, hai hông giống nhau, tráng men bạch định toàn thân. Bát hương, miệng bằng 4 góc có đắp nổi nghê quay đầu vào. Mặt trước, dưới vành miệng trang trí hồi văn lá đề mũi nhọn quay xuống, tiếp là rồng nghê trầu mặt trời, xuống nữa là ba mặt linh thú nằm trong khuông chữ nhật. Thân hơi phình tạo khuôn hình ovan hai đầu có văn soắn lá đề bên trong trang trí lưỡng long. Bên hông trang trí hoa văn lá đề, rồng, mặt trời, mặt linh thú. Phần đế làm kiểu sập chân thang dạ cá, bên trên tạo cạnh phẳng trang trí văn soắn, lá hỏa, góc có mặt linh thú, sát chân hồi văn hoa sen quay xuống. Bên hông văn soắn vân mây. Kích thước, trọng lượng: dài 25,5cm; rộng 14 cm; cao 23,5cm; nặng 5,7kg. (Hình 3)

Rất tiếc những hiện vật gốm sứ thời Lê Mạc lưu giữ tại bảo tàng Ninh Bình, đã bị sứt mẻ không còn nguyên vẹn tuyệt đối. Nhưng nhìn chung về cơ bản vẫn cho chúng ta nhìn thấy được hình dáng, màu men, hoa văn đề tài trang trí, kỹ thuật đắp nổi phù điêu của các nghệ nhân rất  tinh xảo.

                                                                                           P.T.N

(Nguồn: TC VNNB số 313 - 12/2025)