Ý nghĩa mâm ngũ quả

NGUYỄN QUANG HẢI

           Mâm ngũ quả là một trong những thứ không thể thiếu trong ngày Tết người dân Việt Nam. Mang nhiều ý nghĩa tâm linh như thờ cúng tổ tiên, mong ước năm mới an khang thịnh vượng, gặp nhiều may mắn… mâm ngũ quả luôn được đặt trang trọng chính giữa bàn thờ mỗi nhà.

Ở Việt Nam, dù ở bất cứ miền nào, thì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên luôn là truyền thống đẹp nhất. Mâm ngũ quả dâng lên bàn thờ ngày Tết chính là những hương vị đầu tiên trong năm mới mà con cháu muốn gửi đến tổ tiên.

Con số 5 trong mâm ngũ quả mang nhiều ý nghĩa sâu xa về văn hóa truyền thống. Người xưa coi số chẵn là âm, số lẻ là dương. Những hoạt động có tính hưng phấn, sáng tỏ, tích cực, phát triển, mạnh mẽ, giàu có.... là dương (5 là số dương). Những cái gì ức chế, đen tối, thụt lùi, nhu nhược, tiêu cực, nghèo nàn, nợ nần... thuộc âm. Chính vì yếu tố này nên khi bày mâm ngũ quả, các cụ thường dùng con số 5 là con số dương, không ai bày tứ quả, lục quả hay bát. Mâm ngũ quả mang rất nhiều ý nghĩa tượng trưng.

Bên cạnh đó, số “ngũ” tượng trưng cho ngũ phúc lâm môn: phú, quý, thọ, khang, ninh (giàu, sang, sống lâu, mạnh khỏe và yên ổn). Năm loại quả phải đủ năm màu sắc khác nhau. Ở mỗi miền người ta có thể bài trí các loại quả khác nhau, song vẫn phải đảm bảo 5 màu. Thông thường là nải chuối màu xanh, quả bưởi màu vàng, quả hồng màu đỏ, quả lê màu trắng, chùm nho màu sẫm đen.

            Màu xanh tượng trưng cho phương Đông, màu vàng tượng trưng cho Trung Phương, màu đỏ tượng trưng cho Nam Phương, màu trắng tượng trưng cho Tây Phương, màu sẫm đen tượng trưng cho Bắc Phương. Năm nguồn của cải cả năm phương đổ về nhà mình, tạo nên sự trù phú, viên mãn của gia đình. Ý nghĩa của năm màu trong mâm ngũ quả còn thể hiện ngũ hành cấu thành ngũ trụ: trắng hành kim, xanh hành mộc, đen hành thuỷ, đỏ hành hoả và vàng là hành thổ.

Tùy theo từng vùng miền với đặc trưng về khí hậu, sản vật và quan niệm riêng mà người ta chọn các loại quả khác nhau để bày mâm ngũ quả. Các loại quả thường bày trên mâm đều mang ý nghĩa rất đặc biệt: Chuối tượng trưng cho con cháu sum vầy, quây quần, đầm ấm, nải chuối như bàn tay ngửa ra hứng lấy may mắn và những điều tốt lành trong năm mới, nó cũng mang ý nghĩa như là sự bao bọc và chở che. Quả Phật thủ hình dáng như bàn tay phật che chở, mang tới sự an lành cho cả gia đình. Quả bưởi mang mong muốn an khang, thịnh vượng. Cam, quýt tượng trưng cho sự thành đạt. Lê có vị ngọt thanh, ngụ ý việc gì cũng trơn tru, suôn sẻ. Lựu nhiều hạt, tượng trưng cho con đàn cháu đống. Đào thể hiện sự thăng tiến. Thanh long như là rồng mây hội tụ, thể hiện sự phát tài phát lộc. Trái dưa hấu căng tròn, mát lành, hứa hẹn sự ngọt ngào, may mắn. Xoài (phát âm giống như “xài”) cầu mong cho việc tiêu xài không thiếu thốn…

Mâm ngũ quả miền Bắc

Mâm ngũ quả của người miền Bắc đậm nét văn hoá phương Đông là vạn vật dung hoà cùng trời đất theo thuyết Ngũ hành. Trong mâm ngũ quả được bài trí theo 5 màu: Kim màu trắng, Mộc màu xanh, Thủy màu đen, Hỏa màu đỏ, Thổ màu vàng. Cách bài trí, sắp xếp màu sắc từng loại quả xen kẽ với nhau sao cho hài hoà, đẹp mắt, hợp phong thủy ngày Tết. Về số lượng quả là bao nhiêu thì không quá quan trọng, cốt sao cho đủ 5 màu, bố trí hợp lí, cho cảm giác căng tràn, tươi mới và đủ đầy là được.

Mâm ngũ quả miền Bắc thường có 5 loại: chuối, bưởi, đào, hồng, quýt. Cách bài trí truyền thống là: chuối ở dưới cùng, đỡ lấy toàn bộ các loại quả khác; chính giữa là quả bưởi hoặc phật thủ vàng, trong tết năm nay thì đã có loại bưởi hình Phật thủ được rất nhiều người ưa chuộng; các loại quả khác bày xung quanh theo thứ tự ưu tiên từ lớn đến nhỏ. Những chỗ còn trống cài xen kẽ quýt vàng, táo xanh, hoặc những quả ớt chín đỏ. 

Cái Tết của người Việt ngày nay đã đa dạng hơn xưa. Do nhu cầu thẩm mỹ và cầu lộc tài, may mắn mà nhiều gia đình đã bày nhiều hơn năm loại quả trên mâm, song vẫn gọi là “mâm ngũ quả” để thể hiện sự hiếu kính và tôn trọng truyền thống tổ tiên.

Mâm ngũ quả miền Trung

Mảnh đất miền Trung cằn cỗi, nghèo khó, khí hậu khắc nghiệt, ít hoa quả nên người dân cũng không quá câu nệ hình thức, chủ yếu là lòng thành. Mâm ngũ quả người miền Trung vẫn đảm bảo đầy đủ và bài trí đẹp mắt với các loại quả thường thấy: chuối, dưa hấu, thanh long, mãng cầu, dứa, cam, quýt, sung …

Mâm ngũ quả miền Nam

Người miền Nam bình dị bài trí mâm ngũ quả theo đúng ước muốn năm mới “Cầu - sung - vừa - đủ - xài”. Cụ thể là 5 loại quả: Mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài. Ngoài ra, còn có thêm quả thơm (dứa) với mong muốn con cháu đầy nhà và một cặp dưa hấu xanh vỏ đỏ lòng để cầu may mắn.

Người miền Nam bình dị, dễ gần mà rất hóm hỉnh. Họ cầu sung túc, vừa đủ, nhưng mỗi nhà một tâm nguyện, biết thế nào là đủ, nên cứ “đủ” cho nhà mình xài là được mâm ngũ quả bình dị của người miền Nam. Do đặc thù phát âm, mà người miền Nam kỵ cúng một số loại quả mà ta có thể thấy ở miền Bắc như Chuối - phát âm là “chúi” - nghe như đi xuống, hàm nghĩa xui xẻo, làm ăn không phất lên được. Trái Lê (trong lê lết), táo (còn gọi là bom nghe rất dễ đổ bể, thất bại). Hay vì câu “cam làm quýt chịu” có vẻ “xúi quẩy” mà họ cũng kiêng luôn cả cam, quýt.

            Mâm ngũ quả ngày Tết là nét văn hóa đặc trưng của người Việt, dù có khác nhau giữa các vùng miền nhưng trên hết đều thể hiện sự thành kính hướng về cội nguồn, tổ tiên và ước mong một năm mới an khang, hạnh phúc./.

N.Q.H

(Nguồn: TC VNNB số 316 - 02/2026)

Du xuân (màu nước)                                                                                                                                                              PHAN TUẤN NGỌC