Vở diễn “Các cụ gánh còng lưng” của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình giành huy chương Vàng tại Liên hoan quốc tế Sân khấu thử nghiệm năm 2025

BÙI HẰNG

Sau hai tuần thi diễn sôi nổi và hấp dẫn, tối 30/11, tại Nhà hát Phạm Thị Trân (Ninh Bình), Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam phối hợp với UBND tỉnh Ninh Bình tổ chức Lễ bế mạc Liên hoan quốc tế Sân khấu thử nghiệm lần thứ VI năm 2025. Khép lại liên hoan, Ban tổ chức đã vinh danh những tác phẩm, nghệ sĩ, thành phần sáng tạo xuất sắc. Vở diễn “Các cụ gánh còng lưng” của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình đã giành huy chương vàng và 6 giải cá nhân nghệ sĩ. Dựa trên kịch bản của tác giả Nguyễn Đức Minh, đạo diễn Lê Quý Dương phóng tác thành một tác phẩm thử nghiệm táo bạo, chuyển tải thông điệp chính: "Hãy trả vạn vật về lại đúng với giá trị của chính mình".

Cảnh trong vở diễn "Các cụ gánh còng lưng" của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình

Là một trong 4 địa phương đăng cai Liên hoan quốc tế Sân khấu thử nghiệm lần thứ 6, tỉnh Ninh Bình đã chuẩn bị chu đáo để tổ chức thành công các hoạt động biểu diễn của các nghệ sĩ tại cả 3 địa phương là phường Hoa Lư, phường Phủ Lý và phường Hà Nam. Việc chọn Ninh Bình làm một trong những điểm tổ chức Liên hoan lần này mang nhiều ý nghĩa quan trọng. Ninh Bình không chỉ là vùng đất giàu truyền thống lịch sử - văn hóa, nơi từng là kinh đô của Nhà nước Đại Cồ Việt, mà còn sở hữu cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ với Di sản Văn hóa - Thiên nhiên thế giới Quần thể Danh thắng Tràng An được UNESCO vinh danh. Đồng thời, Ninh Bình là mảnh đất giàu trầm tích nghệ thuật dân gian, với sức sống mạnh mẽ của các loại hình sân khấu truyền thống như chèo, xẩm, hát văn và nhiều hình thức nghệ thuật đặc sắc khác.

Đây không chỉ là một sự kiện nghệ thuật mà còn là cơ hội để Ninh Bình thể hiện tầm nhìn phát triển văn hoá gắn với sáng tạo đổi mới kết nối quốc tế. Trong hai tuần diễn ra Liên hoan, khán giả Ninh Bình được thưởng thức một bữa tiệc sân khấu với sự thăng hoa đa sắc của sáng tạo sân khấu đương đại.

Vở diễn “Các cụ gánh còng lưng” của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình được chọn mở màn Liên hoan quốc tế Sân khấu thử nghiệm năm 2025. Tác phẩm gây ấn tượng bởi loạt thử nghiệm táo bạo trong ngôn ngữ sân khấu: kết hợp đối thoại dân gian - đương đại, khai thác hình thể diễn viên, phá vỡ cấu trúc phục trang và tạo hiệu ứng đồng hiện giữa các lớp không gian. Âm nhạc được xử lý sáng tạo với sự đan xen giữa điện tử hiện đại và làn điệu truyền thống, cùng việc sử dụng nhạc cụ gỗ để diễn đạt chiều sâu tâm lý. Tác phẩm cũng là cuộc thử nghiệm trong chuyển hóa kịch bản văn học sang ngôn ngữ trình diễn, phản ánh suy tư và thông điệp về giá trị đích thực của đời sống.

Trong 60 phút, vở diễn xoay quanh hành trình “chạy” lên chức chủ tịch UBND xã của một cán bộ sau khi sáp nhập đơn vị hành chính. Trên trần gian, gia đình nhân vật tìm mọi cách kết nối với những người có quyền quyết định nhân sự, liên tục cầu khấn tổ tiên. Dưới âm phủ, cả gia tộc họp bàn tính kế; gánh “cây Đức”, bẻ “cành Phúc” đã cằn cỗi, xác xơ của dòng họ để dâng biếu, hòng tìm nơi che chở và hậu thuẫn cho con cháu thăng tiến. Câu chuyện về gia tộc họ Sài là lời cảnh tỉnh về sự chệch hướng trong đạo lý, sự rạn vỡ của gia phong và những hệ lụy khi con người chạy theo dục vọng mà quên mất thiện tâm truyền đời. Tác phẩm gửi đi thông điệp: Hãy trả vạn vật về đúng với giá trị vốn có của nó trong cuộc đời này.

Có thể nói, để làm nên thành công của vở diễn “Các cụ gánh còng lưng” không thể không kể đến dàn diễn viên của Nhà hát nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình được chọn tham gia vở diễn. Họ đã thể hiện kỹ thuật biểu diễn vượt trội, giàu biểu cảm giúp hình tượng nhân vật trở nên sống động và giàu sức gợi. 06 nghệ sĩ đã xuất sắc giành huy chương tại Liên hoan lần này. Trong đó 02 huy chương Vàng thuộc về các nghệ sĩ: Nghệ sĩ ưu tú Trần Quang Nhất vai diễn Sài Nhìn Tâm (cụ tổ của dòng họ Sài) và nghệ sĩ Lê Thị Kim Cúc vai diễn Tạ Sợ Vơ (Vợ của Sài Toàn Lam); 04 huy chương Bạc thuộc về các nghệ sĩ: Nguyễn Thành Công vai diễn Sài Người Dung (Con trai của Sài Nhìn Tâm), Phạm Thị Mai vai diễn Sài Mộng Tinh (Bà Cô họ Sài), Bùi Huy Phong vai diễn Tạ Tình Tôi (Ông Mãnh họ Tạ), Nguyễn Đoàn Thiên Sinh vai diễn Sài Làm Cung (Con trai Sài Người Dung).

Một trong những điểm ấn tượng ở vở “Các cụ gánh còng lưng” là cách đặt tên nhân vật rất lạ, sáng tạo từ lối láy âm và đảo chữ khiến khán giả phải chăm chú suy đoán. Khi nhận ra ý nghĩa ẩn sau những cái tên đó, khán giả vừa bật cười trước lối châm biếm hóm hỉnh của nghệ sĩ, vừa soi lại chính mình để thêm suy ngẫm. “Các cụ gánh còng lưng” được dàn dựng với các thủ pháp "trò lời" và "trò diễn" mang tính trào phúng dân gian của sân khấu chèo truyền thống cùng không gian sân khấu ước lệ. Vì vậy, phần trang trí sân khấu tham gia trực tiếp vào việc phát triển xung đột và hành động kịch, đồng thời góp phần định hình tính cách nhân vật.

Vở diễn quy tụ nhiều loại hình: Chèo, xẩm, hát văn, cải lương, múa rối; kết hợp linh hoạt hệ thống nhạc cụ gõ truyền thống với âm nhạc điện tử hiện đại nhằm khắc họa những xung đột tâm lý và đối thoại nội tâm của nhân vật. Theo đạo diễn Lê Quý Dương, đây là hành trình thử nghiệm nhiều thử thách đối với ê-kíp sáng tạo, đồng thời là phép thử quan trọng của sự gắn kết trong nghệ thuật. Dù tác phẩm có phần “tham” và dài, mong muốn của những người làm nghề là mở rộng biên độ sáng tạo để nghệ thuật được tự do trong những khả năng không giới hạn của nó.

Về hướng sáng tạo, đạo diễn Lê Quý Dương nhấn mạnh: "Chúng tôi muốn đưa khán giả vào một hành trình thử nghiệm đầy thử thách - từ xử lý không gian ước lệ, phá vỡ cấu trúc trang phục đến kết hợp âm nhạc điện tử với nhạc cụ truyền thống, đồng hiện dương gian - âm phủ. Điều quan trọng nhất là tác phẩm phải chạm được vào những suy tư của con người hôm nay: hãy trả mọi giá trị về đúng chỗ của nó".

NSND Nguyễn Quang Thập, Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Ninh Bình, chia sẻ: "Vở diễn là nỗ lực lớn của tập thể nghệ sĩ trong những ngày đầu Nhà hát hợp nhất đi vào hoạt động. Chúng tôi mong muốn giới thiệu với bạn bè quốc tế một diện mạo sân khấu truyền thống Việt Nam mới, tôn trọng di sản nhưng không ngừng sáng tạo. Sự đồng hành của khán giả và giới chuyên môn chính là nguồn động lực mạnh mẽ nhất cho chúng tôi"… “Các cụ gánh còng lưng” là công trình nghệ thuật đầu tiên thể hiện khát vọng khẳng định tầm vóc của Nhà hát. Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình mới được thành lập từ ngày 1-7-2025 trên cơ sở hợp nhất Nhà hát Chèo Ninh Bình, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Nam Định và Đoàn Nghệ thuật Chèo Hà Nam. Những thử nghiệm táo bạo của tác phẩm cho thấy chiến lược phát triển của Nhà hát là bảo tồn, phát huy và tôn vinh giá trị sân khấu truyền thống, đồng thời hội nhập quốc tế, góp phần xây dựng nền công nghiệp văn hóa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”.

Tác phẩm khẳng định định hướng của nhà hát: bảo tồn tinh hoa, phát huy sáng tạo, hội nhập quốc tế. Ra đời trong chiếc nôi di sản Hoa Lư nhưng hướng tới tầm nhìn mới, Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống tỉnh Ninh Bình kỳ vọng trở thành điểm hội tụ quan trọng của sân khấu truyền thống, đóng góp vào chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới.

Theo đánh giá của đạo diễn Tsuyoshi Sugiyama, thành viên hội đồng giám khảo tại Liên hoan: “Trong các tác phẩm nghệ thuật trình diễn tại Liên hoan lần này, có rất nhiều tác phẩm có tính thử nghiệm, đặc biệt là các tác phẩm đoạt giải xuất sắc và giải vàng. Đối với vở diễn của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình tôi trân trọng và đánh giá rất cao các nghệ sĩ đã mạnh dạn đưa nhiều tính thử nghiệm vào trong tác phẩm. Bên cạnh đó tỉnh Ninh Bình là địa phương đăng cai tổ chức liên hoan cũng là cơ hội cho người dân trong tỉnh và các nghệ sĩ của địa phương được tiếp xúc với nhiều tác phẩm quốc tế và nhiều loại hình nghệ thuật. Tôi thấy rằng tiềm năng và cơ hội của nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống của tỉnh Ninh Bình sẽ rất tươi sáng trong tương lai.”

Với những sáng tạo mới lạ, tác phẩm “Các cụ gánh còng lưng” của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình đã trở thành nét chấm phá độc đáo trong “bữa tiệc” sân khấu quốc tế, mang đến cho khán giả nhiều cảm xúc và suy tư về những vấn đề của xã hội hôm nay và cả tương lai. Liên hoan khép lại nhưng từ đó mỏ ra cơ hội giúp các nghệ sĩ Việt Nam nói chung, tỉnh Ninh Bình nói riêng được khám phá, cống hiến với những tác phẩm giàu chiều sâu, giàu bản sắc và chứa đựng tinh thần sáng tạo mạnh mẽ để chạm tới trái tim khán giả.

                                                                        B.H

(Nguồn: TC VNNB số 314 - 12/2025 - Số Đặc Biệt)