50 năm Văn học nghệ thuật Việt Nam đồng hành cùng dân tộc

MINH DƯƠNG

Ngày 23/4, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học toàn quốc với chủ đề “50 năm Văn học nghệ thuật Việt Nam đồng hành cùng dân tộc”. Đây là dấu mốc chốt lại của một giai đoạn, đồng thời đánh dấu một giai đoạn phát triển mới của văn học nghệ thuật.

Dự Hội thảo có lãnh đạo Hội đồng Lý luận phê bình VHNT Trung ương, Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, 10 Hội chuyên ngành Trung ương, các Hội VHNT tỉnh, thành phố trên cả nước. Cùng dự có các văn nghệ sĩ, nhà quản lý, nghiên cứu văn hoá ở các cấp, ngành, trường đại học… 

Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam phát biểu khai mạc Hội thảo: Đại thắng mùa xuân năm 1975 đã đưa đất nước ta bước sang một trang sử mới - trang sử hòa bình, thống nhất, đồng thời là chủ đề lớn và cảm hứng mạnh mẽ trong nhiều tác phẩm VHNT. Sau nhiều năm chiến tranh, văn học nghệ thuật có điều kiện chuyển mình, được phát triển trong một không khí mới, tâm thế mới, bắt nhịp, cổ vũ và đồng hành với công cuộc đổi mới và phát triển đất nước. VHNT Việt Nam 50 năm qua là một dòng chảy liên tục, mạnh mẽ, góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần của xã hội, xây dựng con người Việt Nam trong thời đại mới

Quang cảnh Hội thảo

Với đội ngũ tác giả đã trở thành lực lượng tin cậy, trung thành của Đảng và nhân dân, có lòng yêu nước nồng nàn, niềm tự hào dân tộc, tâm huyết với nghề, xứng đáng là người nghệ sĩ - chiến sĩ, lực lượng nòng cốt của nền VHNT cách mạng. Bằng khát vọng cao cả và tài năng, bằng những tác phẩm ưu tú kết tinh bản lĩnh nghệ thuật nhuần nhuyễn, VHNT Việt Nam đã tạo lập cho mình một thương hiệu, một khuôn mặt sáng giá, được công chúng trong nước và cộng đồng văn hóa nghệ thuật quốc tế trân trọng ghi nhận.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cũng khẳng định, Đảng và Nhà nước luôn dành cho văn hóa nói chung và VHNT Việt Nam nói riêng một sự quan tâm đặc biệt. Nhất là trong quá trình đất nước ta đổi mới và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng và toàn diện thì sự quan tâm và lãnh đạo của Đảng và Nhà nước càng mạnh mẽ, cụ thể hơn, có cơ chế để đa dạng hóa nguồn lực đầu tư, nhất là thu hút các nguồn đầu tư từ ngoài ngân sách nhà nước, từ xã hội và nhất là từ cộng đồng doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp nước ngoài, đương nhiên phải theo những quy định, cơ chế cụ thể.

Sự bùng nổ của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, bước đột phá phát triển của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo AI được đưa vào cuộc sống, công cuộc đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã trở thành một xu thế tất yếu, tác động vô cùng mạnh mẽ, sâu sắc và mau lẹ đến môi trường văn hóa, môi trường sáng tạo VHNT. Đồng thời, tạo ra những biến đổi lớn về diện mạo, đặc điểm, loại hình văn hóa, văn nghệ nước nhà. Sự bùng nổ của các phương tiện truyền bá sản phẩm văn nghệ cũng mang đến nhiều tác động đến đời sống, nhu cầu, thị hiếu thưởng thức nghệ thuật của công chúng. Trước tác động của thời kỳ mới, cùng với sự thay đổi về thị hiếu và đòi hỏi ngày càng cao trong trải nghiệm của công chúng đối với các tác phẩm VHNT, đội ngũ văn nghệ sĩ phải tiếp tục là đội ngũ tiên phong của đổi mới, sáng tạo, đi đầu trong việc xây dựng và phát triển, góp phần vào sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, Phó Chủ tịch Chuyên trách Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam Vương Duy Biên nhấn mạnh: Hội thảo là dịp để nhìn lại, đánh giá một cách khoa học, khách quan và toàn diện những thành tựu quan trọng mà VHNT Việt Nam đã đạt được trong 50 qua, đặc biệt trong bối cảnh đất nước thống nhất, đổi mới và hội nhập.

Hội thảo đã nhận được 45 tham luận. Các ý kiến đều tập trung đánh giá khái quát và sâu sắc thực trạng phát triển của VHNT Việt Nam trong 50 năm qua, từ sáng tác, nghiên cứu lý luận phê bình đến biểu diễn và quảng bá tác phẩm đã góp phần "giữ lửa" cho lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí vươn lên không ngừng của dân tộc trong suốt nửa thế kỷ qua.

Tham luận tại Hội thảo về lĩnh vực văn học, “Góp thêm cách nhìn về một nửa thế kỷ văn học (30/4/1975-30/4/2025)” nhà thơ Hữu Thỉnh, nguyên Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, nguyên Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam khẳng định, văn học Việt Nam nửa thế kỷ qua đã làm được hai việc. Một là trả nợ quá khứ, hai là nhập cuộc đổi mới. Trước hết là trả nợ cuộc chiến tranh chống Mỹ, sau đó là hai cuộc chiến tranh biên giới diễn ra ở hai đầu đất nước. Cuộc trả nợ này còn có tên gọi khác là văn học viết về chiến tranh mà nhân vật trung tâm là “anh bộ đội Cụ Hồ” sau đó, là trả nợ với lịch sử dựng nước và giữ nước. Người đi tiên phong và có thành tựu nhất trong mảng văn học này phải kể đến nhà văn Hoàng Quốc Hải, người đã dành hầu như cả đời mình để hoàn thành hai bộ tiểu thuyết Tám triều vua Lý gồm 4 tập và Bão táp triều Trần gồm 6 tập. Đây là hai triều đại có võ công oanh liệt nhất chống ngoại xâm với hai nhân vật tiêu biểu được xây dựng rất thành công là Lý Thường Kiệt và Trần Hưng Đạo. Cùng với đó là thành công của các tác giả như: Trần Thuỳ Mai, Bùi Việt Sĩ, Thái Bá Lợi, Hà Phạm Phú, Nguyễn Trọng Tân, Võ Khắc Nghiêm, Lý Lan, Phùng Văn Khai, Lưu Văn Khuê, Nguyễn Xuân Khánh, Lê Hoài Nam,…Nửa thế kỷ qua, là nửa thế kỷ sum họp của 5 thế hệ nhà văn. Đó là các thế hệ nhà văn tiền chiến, các nhà văn chống Pháp, các nhà văn chống Mỹ, các nhà văn hậu chiến, các nhà văn xuất hiện trong đổi mới. Mỗi thế hệ có lợi thế riêng, cùng bổ sung và cộng hưởng với nhau, đưa nền văn học ta phát triển lên một tầm cao mới. Bước vào kỷ nguyên mới, sứ mệnh vẻ vang và nhiệm vụ nặng nề đặt lên vai thế hệ trẻ. Thời gian là của họ. Tương lai cũng thuộc về họ. Tất cả đều hướng tới mục tiêu phấn đấu để có những tác phẩm có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật, có tác dụng sâu sắc trong xây dựng con người.

Tại Hội thảo, nhiều tham luận đã nêu bật được sự lan tỏa của văn học nghệ thuật nước nhà ra cộng đồng quốc tế. Nhiều tác phẩm văn học được dịch và xuất bản tại nước ngoài, các bộ phim, vở kịch, tác phẩm mỹ thuật, âm nhạc... liên tục được giới thiệu ở các liên hoan nghệ thuật quốc tế, mang lại hình ảnh sinh động, chân thực và giàu cảm xúc về đất nước, con người Việt Nam.

 NSNA Trần Thị Thu Đông, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam khẳng định sự gắn bó của nhiếp ảnh cùng đất nước trong 50 năm qua đã trở thành công cụ tuyên truyền đắc lực, phản ánh chân thực, sinh động cuộc sống, con người Việt Nam, tôn vinh giá trị văn hóa dân tộc, thúc đẩy sự nghiệp đổi mới; góp phần thể hiện hình ảnh một đất nước Việt Nam tươi đẹp, một dân tộc cần cù, sáng tạo, anh dũng, kiên cường, nâng cao tầm vóc, tâm hồn và bản lĩnh Việt Nam trên trường quốc tế. Để tiếp tục phát huy vai trò và sứ mệnh cao cả, giới nhiếp ảnh cả nước cần phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy sáng tạo, tìm tòi những đề tài mới, góc nhìn độc đáo, phong cách thể hiện đa dạng, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, bản sắc dân tộc và tinh hoa thế giới. Cần chủ động ứng dụng và làm chủ công nghệ số, tận dụng các nền tảng hiện đại để lan tỏa tác phẩm. Công tác lý luận phê bình cần được đầu tư mạnh mẽ hơn nữa để thực sự soi đường, dẫn dắt sáng tạo. Công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cần được chú trọng, đổi mới, gắn liền với thực tiễn. Hợp tác quốc tế cần được tăng cường để học hỏi, giao lưu và quảng bá hiệu quả hình ảnh Việt Nam.

NSND Lê Tiến Thọ khẳng định sau mùa Xuân 1975, bức tranh sân khấu Việt Nam trở nên đa sắc diện với sự góp mặt của nhiều cây bút tài năng ở cả hai miền, họ mang trong mình vốn sống sâu sắc trước những biến động lớn của đất nước. Để sân khấu tiếp tục giữ vững vị thế trong lòng công chúng, ông đề xuất một số giải pháp như: Tăng cường đào tạo đội ngũ sáng tác, lý luận phê bình; Xây dựng đề án mở một kênh truyền hình cho nghệ thuật biểu diễn, Đầu tư cho sáng tác và cơ sở vật chất; Xây dựng đề án Sân khấu tổng hợp.

Cũng tại Hội thảo, các tham luận đã chỉ ra những hạn chế trong công tác lãnh đạo, quản lý và thực hành văn hóa, văn nghệ; Đời sống văn nghệ sĩ còn khó khăn; Không có nhiều tác phẩm văn nghệ đạt đỉnh cao. Các tham luận đã đưa ra những kiến nghị mang tính định hướng như nhà lý luận phê bình Bùi Việt Thắng nêu ra những vấn đề mới “Kiến tạo vùng đất sáng tác văn học và vùng đất đọc sách văn học - nhìn từ văn hóa”, nhà văn Nguyễn Đăng Điệp “Biển đảo trong văn học Việt Nam sau 1975”, TS. Đoàn Thanh Nô, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam nhấn mạnh việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI vào sáng tạo, phổ biến VHNT; sự cần thiết của giáo dục nghệ thuật trong trường học; phát triển thị trường theo hướng chuyên nghiệp hóa và hội nhập quốc tế... Đây được xem là yếu tố cần và đủ để tiếp tục xây dựng một nền VHNT hiện đại, nhân văn, mang đậm bản sắc dân tộc, đồng thời tiếp cận với các giá trị phổ quát của nhân loại để có thể đồng hành cùng dân tộc trong mọi thời đại.

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, Trưởng ban Lý luận phê bình VHNT nêu rõ: Để có thể thúc đẩy đời sống văn học nghệ thuật phát triển mạnh mẽ hơn, có nhiều thành tựu hơn nữa, cần nâng cao hơn nữa nhận thức, năng lực, tư duy, trình độ, kỹ năng, phương pháp, phương thức công tác của bộ máy lãnh đạo, quản lý văn hóa, văn nghệ các cấp, nhất là những cơ quan, đơn vị, ở những người trực tiếp quản lý, điều hành mảng công tác “rất quan trọng và đặc biệt tinh tế” này; Tạo bước đột phá về nguồn nhân lực, trong đó có đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, văn nghệ, coi trọng đội ngũ tinh hoa, chuyên nghiệp, chuyên sâu đồng thời không sao nhãng tính đại chúng của nền văn hóa, văn nghệ xã hội chủ nghĩa; Chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng những người viết văn, sáng tạo nghệ thuật, viết lý luận, phê bình, nhất là đội ngũ trẻ; Tạo điều kiện cho văn nghệ sĩ bắt kịp nhịp sống và hơi thở của dân tộc và thời đại; Làm cho văn học, nghệ thuật trở thành một trong những phương tiện, liệu pháp đoàn kết, hòa hợp dân tộc, chấn hưng văn hóa và hào khí Việt; Làm cho văn học, nghệ thuật trở thành một trong những phương tiện, liệu pháp đoàn kết, hòa hợp dân tộc, chấn hưng văn hóa và hào khí Việt.

Tổng kết Hội thảo, GS. Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội đồng Lý luận phê bình VHNT Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam nhấn mạnh: Các tham luận được gửi về cùng các ý kiến được đưa ra trao đổi tại Hội thảo đã góp phần tổng kết những thành tựu nổi bật của văn học nghệ thuật Việt Nam trong 50 năm qua. Đồng thời, đã lưu ý việc đúc rút các kinh nghiệm về tổ chức và nghề nghiệp, đầu tư các nguồn lực hiệu quả để tiếp tục phát huy thành tựu, khắc phục những thiếu sót, bất cập, tiếp tục đồng hành cùng dân tộc, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thời đại cách mạng công nghệ và của công chúng. Bước vào kỷ nguyên mới, văn học nghệ thuật tiếp tục chứng minh sức sống mãnh liệt khi thích ứng linh hoạt với sự phát triển của công nghệ, internet và các xu hướng toàn cầu. Văn học mạng, nghệ thuật kỹ thuật số, âm nhạc đa phương tiện, phim ảnh tương tác… ngày càng phổ biến, mở ra những không gian sáng tạo mới cho nghệ sĩ và công chúng. Hội thảo khoa học toàn quốc "50 năm Văn học nghệ thuật Việt Nam đồng hành cùng dân tộc" không chỉ là sự kiện mang tính tổng kết, mà còn là sự khẳng định về vai trò không thể thay thế của văn học nghệ thuật trong việc hình thành bản sắc quốc gia, dân tộc, cũng như bồi đắp nguồn năng lượng tinh thần to lớn, cùng dân tộc chinh phục những đỉnh cao mới.